कुनै भूगोल अचानक सुन्दर बन्दैन । त्यसको पछाडि अदृश्य पसिना, असङ्ख्य संघर्ष र मौन बलिदानको लामो इतिहास लुकेको हुन्छ । तीर्थ सिग्देलको पुस्तक ’त्यो झापा ः औलोको प्रकोप, बसाइँसराइ र भूमिसुधार’ यही अदृश्य इतिहासलाई शब्द दिन खोज्ने गम्भीर र आवश्यक कृति हो ।

झापा आज हराभरा, उर्बर र चलायमान भूभागका रूपमा चिनिन्छ । तर यो वर्तमान त्यसै प्राप्त भएको होइन । कहिले औलोको कहर, कहिले बिफर र हैजाको प्रकोप, कहिले जङ्गली जनावरको आतंक र कहिले सामन्ती शोषण र भूमिस्वामित्वको अन्याय –यी सबैसँग जुध्दै यहाँको समाज निर्माण भएको हो भन्ने यथार्थ पुस्तकले सशक्त रूपमा उजागर गर्छ ।

बसाइँसराइ : पीडाबाट सम्भावनातर्फ
यो पुस्तकको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको बसाइँसराइलाई केवल जनसङ्ख्याको स्थानान्तरणका रूपमा नहेर्नु हो । सिग्देलले बसाइँसराइलाई चेतनाको आगमनका रूपमा व्याख्या गरेका छन् –जहाँ अन्यत्रबाट आएका मानिसहरूले श्रम, सीप र संस्कारसँगै यो भूमिमा नयाँ जीवन दृष्टि भरे ।

सुख्खा जमिनमा फरूवा चलाउने साहस, रोग, डर र अनिश्चितताबीच भविष्य देख्ने आँट, र प्रकृतिलाई जित्ने होइन –सजाउने दृष्टिकोण पुस्तकभरि प्रवाहित छ ।

औलो र रोग : मृत्युका छायामा जीवनको खोज
झापाको इतिहास औलो बिना बुझ्न सकिँदैन । औलो यहाँ रोग मात्र थिएन –यो त मृत्यु, भय र विस्थापनको स्थायी छायाँ थियो । पुस्तकले औलो, बिफर र हैजाजस्ता रोगहरूले मानव बस्ती, श्रम र सामाजिक संरचनामा पारेको प्रभावलाई सजीव भाषामा उतारेको छ ।

यी रोगसँग लड्ने मानिसहरूलाई लेखकले ’सामान्य’ होइन, ऐतिहासिक पात्रका रूपमा चित्रित गरेका छन् –जो जीवन बचाउने संघर्षमै इतिहास रचिरहेका थिए ।

भूमिसुधार : खेतसँग जोडिएको न्याय
कृतिको अर्को बलियो खम्बा हो –भूमिसुधार । झापामा खेत जोत्नेले खेत नपाउने, माटोसँग पसिना मिसाउनेले स्वामित्व नपाउने यथार्थलाई पुस्तकले निर्भीक रूपमा उजागर गर्छ । भूमिसुधार यहाँ केवल नीतिगत विषय होइन –यो त सामाजिक न्याय, आत्मसम्मान र मानवीय अस्तित्वसँग जोडिएको प्रश्न हो भन्ने सन्देश पुस्तकले स्पष्ट दिन्छ ।

भाषा र प्रस्तुतिः 
सिग्देलको भाषा अत्यधिक अकादमिक होइन, तर सतही पनि छैन । इतिहास, समाजशास्त्र र संस्मरणको सन्तुलित संयोजनले पुस्तकलाई सबै वर्गका पाठकका लागि पठनीय बनाएको छ । कतिपय ठाउँमा भाषा भावुक बन्छ, कतिपय ठाउँमा तथ्यले बोल्छ । यही मिश्रण पुस्तकको शक्ति हो ।

किन पढ्नैपर्ने पुस्तक ?
🔹झापाको वास्तविक इतिहास बुझ्न
🔹औलो र बसाइँसराइले समाज कसरी बनाउँछ भन्ने जान्न
🔹भूमिसुधारको सामाजिक अर्थ बुझ्न
🔹श्रम र संघर्षबाट बनेको भूगोललाई सम्मान गर्न
यो पुस्तक सामान्य इतिहास होइन –यो झापाको आत्मकथा हो ।

निष्कर्ष :
’त्यो झापा : औलोको प्रकोप, बसाइँसराइ र भूमिसुधार’ पुस्तक भूतकाल सम्झाउने मात्र होइन, वर्तमानलाई बुझ्न र भविष्यलाई जिम्मेवार बनाउन सिकाउने कृति हो । झापालाई माया गर्ने, इतिहास बुझ्न चाहने र समाज कसरी बन्छ भन्ने प्रश्न बोकेका सबैका लागि यो पुस्तक पढ्नैपर्ने दस्तावेज हो ।

विवेक केशरी प्रसाई