नेपालको एकमात्र सिकार क्षेत्रका रूपमा परिचित ढोरपाटन सिकार आरक्ष बागलुङ, म्याग्दी र रुकुम (पूर्व) जिल्‍लाका उच्च हिमाली भू-भागलाई समेट्दै १,३२५ किलोमिटर² फैलिएको विशाल संरक्षित क्षेत्र हो । सन् १९८३ मा स्थापनाभई १९८७ मा राजपत्रमा सूचीकृत गरिएको यस आरक्षको उचाइ करिब २,८५० मिटरको खोँचबाट सुरु भई पुथा, चुन्री र गुर्जा हिमालका चुचुरोसहित सात हजार मिटर नजिकसम्म पुग्छ । यस्तो ठूला उचाइ-फाँटको अन्तरले बिरुवा र प्राणी दुवैमा अद्भुत विविधता पैदा गरेको छ, जहाँ रोडोडेन्ड्रोन, हेमलक, जुनिपर र सिल्भर बिर्चका घना वन मुनि विस्तारित ‘पाटन’ घाँसे मैदानले करिब आधा भू-भाग ढाकेका छन् । 

हालसम्मका सूचीकृत तथ्याङ्कले कम्तीमा ३२ स्तनधारी र १३७ पक्षी प्रजाति रहेको देखाउँछ । हिमालैहिमाल डुल्ने हिमचितुवा, रातो हाब्रे, कस्तुरी मृग, नाउर (ब्ल्यु सिप) र झारल (हिमाली थार) यहाँका प्रमुख चुलिएका प्राणी हुन्, भने राष्ट्रिय चरा डाँफे, सेतो हिमाली गिद्ध र दुर्लभ चियर हुलकुसर जस्ता चराहरूले आकास सजाउँछन् । यिनै चराचुरुङ्गीसँगै दुई प्रजातिका सरिसृप र यार्सागुम्बा, कुटकी, पञ्चऔंले जस्ता औषधीय वनस्पति यहाँकै अल्पाइन ढुंगेटोपीबीच उम्रिने गर्छन् ।  

ढोरपाटन विश्वमा बिरलै भेटिने ‘नियन्त्रित सिकार-सहितको संरक्षण’ मोडेल हो । आरक्षलाई छ ब्लकमा विभाजन गरी वसन्त (चैत–वैशाख) र शारद (असोज–कात्तिक) दुई सिजनमा सिकार अनुमति दिइन्छ । चालु वर्ष २०२५ मा विभागले करिब २० नाउर र १० झारलको लाइसेन्स लिलामीमार्फत वितरण गर्‍यो ; पहिलो सिजनमा मात्रै ७ नाउर र ५ झारलको कोटा भर्न अनुमति दिइँदा वार्षिक राजस्व १०–१५ मिलियन रुपैयाँसम्म पुगेको छ । यस प्रणालीले आरक्षको शोध, गस्ती तथा समुदाय परियोजनामा सीधै लगानी हुन मद्दत पुऱ्‍याउने गर्छ । 

सिकार बाहेक पनि आरक्षले साहसिक पदयात्रा, वन्यजन्तु अवलोकन र सांस्कृतिक घुमफिरका लागि लोभलाग्दा सम्भावना बोकेको छ । २०७९/८० को ७,६४५ आगन्तुकसँग तुलना गर्दा २०८०/८१ मा १५,५७३ स्वदेशि पर्यटक भित्रिए — दुई वर्षमै स्वदेशि पर्यटक आगमन दोब्बर पुगेको हो । स्थानीय २१ वटा होटल र होमस्टेले दैनिक ३०० सम्म पाहुना राख्ने क्षमता विकास गरिसकेका छन्, जसले मगर र गुरुङ समुदायको परम्परागत भोजन र जनै पूर्णिमामा हुने ढोरबराहा मन्दिर मेलालगायत सांस्कृतिक अनुभव पनि बाँड्छ । 

यद्यपि भौतिक पूर्वाधारको कमजोरी अझै विषम छ । बुर्तिवाङ – ढोरपाटन खण्डको कच्ची बाटो १६ वर्षदेखि अधुरै छ ; वर्षायाममा पहिरो र हिउँबेसीमा बाक्लो हिमपातका कारण त्यहाँ सम्म पुग्न चुनौतीपूर्ण छ । हालै निशेलढोरसम्म २ जी मोबाइल सेवा पुगेको भए पनि राष्ट्रिय ग्रिड नजोडिँदासम्म ४ जी इन्टरनेट सम्भव छैन ; यसले सञ्चार र आपतकालीन उद्धार दुवैमा कठिनाइ सिर्जना गरेको छ । 

बाँझोचौर, लाङखोला र उत्तरगङ्गा उपत्यकाका पाटनहरूमा वर्षेनि ८०,००० भन्दा बढी चौँरी-भैंसी तथा भेडाबाख्रा चरनमा पुग्दा वनस्पति क्षयीकरण र जंगली घासको प्रतिस्पर्धा ठूलो चुनौती बनेको छ, भने औषधीय जडीबुटीको अनियन्त्रित संकलन, गोठालो-आश्रित डढेलो र जलवायु परिवर्तनले जैविक आवासलाई थप संवेदनशील बनाएको छ । आरक्ष प्रशासन, नेपाली सेना र स्थानीय उपभोक्ता समितिले संयुक्त गस्ती, ड्रोन निगरानी र समुदाय-हित परियोजनामार्फत यी समस्यामा प्रतिकार गर्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् ।  

आरक्ष पुग्ने प्रमुख मार्ग काठमाडौँबाट पोखरा, बागलुङ हुँदै बुर्तिबाङसम्म ३२० किमि सडकमार्फत सम्भव छ । त्यहाँबाट जीप लिएर रेस बजार वा खुंगाखोला हुँदै पैदल दुई-तीन दिनको उकालो काट्दा ढोरपाटन उपत्यका फन्को पारिन्छ । वैकल्पिक रूपमा दरबाङ (म्याग्दी) वा रुकुमको सिस्ने ट्रेक प्रयोग गर्न सकिन्छ ; हेलिकप्टर चार्टर भने ट्रफी शिकारी र अत्यावश्यक उद्धारका लागि मात्रै प्रचलित छ । यात्राको उपयुक्त समय वसन्त (मार्च-मे) र शरद (सेप्टेम्बर-नोभेम्बर) हो, जब आकाश नीलो र पाटनहरू गुराँस तथा बन फूलले रङ्गिने गर्छन् ।  

ढोरपाटन सिकार आरक्षले ‘संरक्षण र उपयोग’ बीचको सन्तुलन खोज्ने नेपाली प्रयत्नलाई मूर्त रूप दिएको छ । यहाँको हिमाली दृश्य, जैविक विविधता, सीमित तर व्यवस्थित सिकार र समुदाय-आश्रित पर्यटनलाई दिगो योजना, आधारभूत पूर्वाधार सुधार र स्थानीय सहभागितासँग गाँसेर अघि बढाउन सकेमा, यो क्षेत्र उच्च हिमाली पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय नक्सामा अझ चम्किलो तारा बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ ।